De ware leer? Maybe not so much.
Nadat Nietzsche een mystieke openbaring heeft gehad in Zwitserland, schrijft hij voor al zijn oude boeken nieuwe inleidingen, waarin hij enerzijds teruggaat naar de oorspronkelijke motivaties van een werk, maar anderzijds zijn eigen werk stevig bekritiseert vanuit zijn nieuw vergaarde inzicht.
Ik heb een paar fragmenten uit zo'n inleiding uitgezocht, namelijk uit de inleiding op zijn eerste boek De Geboorte van de Tragedie.
De Geboorte van de Tragedie
Nietzsche, geboren in 1844, werd op 25-jarige leeftijd (!) al hoogleraar in Basel in de filologie, waarmee hij de jongste professor in Duitsland ooit was (als ik dat me goed herinner). Hij publiceerde wat artikelen, en na drie jaar kwam zijn eerste boek uit. In tegenstelling tot zijn collega filologen, die braaf en meticuleus teksten uit de oudheid analyseerden, kwam Nietzsche aanzetten met een grootse filosofisch-speculatieve interpretatie van de Griekse tragedie als een kunstvorm die voor het eerst zowel "Dionysische" (orgasmisch, ekstatisch, levenswil) en "Apollinische" (ordenend, rationeel, beschouwend) levenskrachten bijeen wist te houden. Het onderscheid lijkt een beetje op Schopenhauer's onderscheid tussen de wereld als wil en de wereld als voorstelling. De details doen er niet toe, maar de Bacchantische ekstatische zangkoren (Dionysisch) en de dialogen (Apollinisch) houden elkaar in balans in de tragedie, die daarmee volgens Nietzsche een volle uitdrukking van de menselijke conditie is. De oude tragedies (e.g. Sophokles) zijn heel pessimistisch. Terwijl het gebruikelijk is om pessimisme als een afkeer voor het leven te zien, lijkt Nietzsche dus in de oude tragedies juist een meer volledige uitdrukking van het leven te vinden, een soort vitaal pessimisme. Dat is misschien een interessant discussiepunt: kan er zoiets zijn als een vitaal pessimisme? Welk type pessimisme is gezond?
N.B. Schopenhauer is Nietzsche's grote inspiratie op dat punt, en hij is een filosoof van het pessimisme pur sang. Schopenhauer was ook de eerste Westerse filosoof die expliciet putte out Oosterse wijsheden (de Upanishads waren voor het eerst vertaald) en stond een ethiek van resignatie voor (a la Boeddhisme en Christelijke zelf-opoffering).
Dat pessimistische element van de Grieken gaat verloren in latere tragedies, en wie zijn de boosdoeners volgens Nietzsche? Ja hoor, altijd die filosofen weer! De tragedie sterft omdat het Apollinische van de Sokratische dialoog en diens nadruk op de rede de overhand krijgt in de Griekse cultuur (voor Nietzsche is Euripides hier een goed voorbeeld van). Maar daarmee verliest de Griekse cultuur ook het vermogen om via de tragedie de verschrikkelijke aspecten van het leven, alle varianten van menselijk lijden, in diens rijkdom te ervaren zonder er zelf aan onder te gaan. De ervaring van menselijk lijden in de kunst wordt steeds meer vervangen door redelijke dialoog.
Maar Nietzsche ziet een mogelijkheid voor de hergeboorte van de tragedie. Het boek is opgedragen aan Richard Wagner, die Nietzsche persoonlijk had leren kennen, omdat Nietzsche in Wagner's grootse romantische muziek de mogelijkheid zag om het tragische levensgevoel zoals dat van de oude Oude Grieken weer aanwezig te stellen.
Een proeve van zelfkritiek
De paar fragmenten die wij lezen bevragen bovenstaande project dus in een "proeve van zelfkritiek". Er zit in: kritiek op het pessimisme, kritiek op zijn eigen hoop voor de romantische muziek, kritiek op Christendom; en hints over wat Nietzsche daar zelf voor in de plaats wilt.
Mijn idee was om donderdag meer als een lees groepje op te zetten waar we samen kijken of we kunnen uitvogelen met welke filosofische problematiek Nietzsche bezig is, en vervolgens hoe dat iets te maken kan hebben met meditatie of Oosterse wijsbegeerte. Ik kan waar nodig filosofische achtergrond schetsen en kan het stuk nog wat verder inleiden, maar ik ben dus niet van plan de ware leer te verkondigen.
Als je niet alles begrijpt in de tekst: dat is normaal. Mijn advies is om het door te lezen en te kijken of je aanknopingspunten kan vinden m.b.t. meditatie of Oosterse wijsbegeerte. Als een specifieke zin je opvalt, dan kun je die eventueel noteren zodat we er samen op in kunnen zoomen. Als je vragen hebt kun je die ook donderdag aankaarten.
Verder wil ik er nu nog niet teveel over zeggen, omdat ik juist hoop dat iedereen hele andere lezingen heeft.
Veel plezier! :-)