Begeleidingsethiek: Ethische 'begeleiding' van technologische ontwikkelingen
De ECP-werkgroep ethiek en digitalisering heeft de Aanpak begeleidingsethiek gepubliceerd.
Het uitgangspunt van die aanpak is dat ethiek niet productief is wanneer het alleen grenzen stelt aan technologische ontwikkeling, maar in plaats daarvan het actief 'begeleiden' ervan.
Fases
Volgende zijn overgenomen uit één van de verslagen over de aanpak, in dit geval "Begeleidingsethiek bij de politie". (Volgende zijn citaten maar ik heb wat geknipt en geplakt en sommige irritante schrijffouten aangepast)
- Fase 0: introductie over doelstelling en toelichting op het model en het gedachtengoed daarachter
- Fase 1: toelichting op de technologie en de context waarin die technologie wordt toegepast
- Fase 2: een verkenning van de actoren, waarden en effecten die een factor zijn bij de inzet van deze technologie, in deze context
- Wat zijn postieve effecten?
- Wat zijn negatieve effecten?
- Wie wordt beïnvloedt door de technologie?
- Op basis van die effecten komen relevante waarden in beeld (bottom-up vanuit de casus dus)
- Fase 3: ontdekken van handelingsopties voor deze specifieke context, vanuit de waardes en effecten die zijn vastgesteld.
- In deze fase wordt antwoord gegeven op de vraag "HOE kan deze techniek in deze context worden toegepast, op een wijze die recht doet aan de waardes die we hebben benoemd?
- Hoe kunnen we waardes die onder druk staan, versterken door de wijze waarop we de techniek (terughoudend, anders, duidelijker, etc.) toepassen?
- Ontwerp, gebruik, omgeving (omgeving = context? Ze gebruiken steeds net andere terminologie voor dezelfde zaken)
Vervangen met hoofdstuk 4 uit het oorspronkelijke document over de Aanpak begeleidinsethiek.
Ethische dialoog
Uit een NRC artikel van Peter-Paul Verbeek en Daniël Tijink van het ECP:
Welke waarden staan er op het spel bij de introductie van een nieuwe technologie, en hoe kunnen we die meenemen in de praktijk van gebruik, ontwerp en implementatie?
Deze aanpak schuwt dus weg van een ethiek die alleen "algemene kaders" aanbiedt.
Het is daarbij essentieel een technologie binnen haar context te beoordelen. De roep om algemene kaders is groot, ook in het artikel over gezichtsherkenning. Hoe verstandig zulke kaders ook zijn, ze missen doorgaans de concrete waarden vanuit het toepassingsgebied, zoals goede zorg of een veilige leefomgeving. Gezichtsherkenning om je computer te openen moet aan andere eisen voldoen dan het gebruik binnen Schiphol om sneller veilig door te kunnen lopen of door de politie om hooligans te herkennen in voetbalstadions. In elke situatie zijn er bij de inzet van technologie andere effecten, zijn er andere partijen betrokken en spelen er andere waarden. Die moeten allemaal onderdeel zijn van een ethische dialoog.
Ik zie hier wel een kleine analogie met "contextual integrity" van Helen Nissenbaum: wat gepast is in één situatie kan niet zomaar geëxtrapoleerd worden naar een andere.
Handelingsopties
Na een ethische dialoog zijn er vruchtbare 'handelingsopties' nodig. Het bovengenoemde NRC artikel onderscheidt drie categorieën handelingen:
- neem maatschappelijke waarden mee in het ontwerp of herontwerp van de technologie zelf
- Ik moet hier zelf bijv. ook meteen denken aan "privacy by design"
- m.b.t. de context waarin technologie functioneert: afspraken, regulering, transparante communicatie over gebruik, mogelijkheden tot verweer
- m.b.t. het gebruik van de technologie: het bevorderen van vaardigheden en 'geletterdheid' zodat gebruikers kritisch kunnen omgaan met technologie.
TODO: verbanden leggen met filosofische achtergronden o.a. van Verbeek
TODO: verbinden aan concrete use cases van ECP