Inleiding Der Satz vom Grund
Elke filosoof heeft een vraag waarnaar hij keer op keer terugkeert. In de reeks toespraken samengevoegd onder de titel Der Satz vom Grund, komt de centrale vraag van Martin Heidegger naar voren. De vraag naar het zijn -- want dat is de steeds terugkerende vraag bij Heidegger -- wordt in deze toespraken over de wet van voldoende grond vrijgemaakt van het westerse metafysische denken waarin de vraag van het zijn als zijn nauwelijks meer als iets zinnigs kan verschijnen. Maar dat proces van vrijmaken waardoor de vraag naar het zijn als zijn weer zinvol gesteld kan worden, voltrekt zich niet langs een gemakkelijke weg. Het onduidelijk worden van de vraag naar het zijn is het uitvloeisel van een metafysische traditie die bij de Grieken begon, en die eindigde in een denken waarin de wet van de toereikende grond van fundamentele en dominante betekenis is. Als filosofen kunnen we niet simpelweg die traditie negeren en diens invloed op ons uitwissen, maar toch heeft Heidegger de ambitie om anders te beginnen, zoals hij elders in de Beiträge zur Philosophie zegt. We kunnen het eerste begin van de filosofie niet uitwissen, maar wel proberen ons anders te verhouden tot de traditie die na dat eerste begin volgt. Heideggers denken wil zich plaatsen op de weg naar een ander denken waarin opnieuw het zijn als zijn zinvol bevraagd kan worden.
De Satz vom Grund, oftewel de 'wet van de toereikende grond', wil allereerst zeggen dat niets zonder reden is, nihil est sine causa. Al het bestaande heeft een voldoende grond die dat bestaan verklaart. Dat is geenszins een abstracte en gewaagde stelling, maar een stelling die ons alledaagse denken zeer grondig kenmerkt. We begrijpen de werkelijkheid als het geheel van wat grond is en gegrond is, of anders gezegd, van wat veroorzaakt en veroorzaakt is. Dat betekent tevens dat wanneer we ons strikt aan dit principe houden, iets alleen bestaat als we er de grond van kunnen aanvoeren. De wet van voldoende grond hangt zodoende samen met de ontotheologie, omdat uiteindelijk alles gegrond is in een hoogste en eerste zijnde. De zijnsorde wordt dan dus niet vanuit het zijn maar vanuit een zijnde gedacht. Om de vraag van het zijn als zijn te stellen moet deze hegemonie van de wet van de toereikende grond dus overwonnen worden. Daartoe speelt Heidegger met de meerduidigheid van het Duitse 'Satz', dat niet alleen een bepaalde stelling kan aanduiden, maar ook 'sprong' betekent. Zo gelezen betekent de 'Satz vom Grund' de sprong van de grond weg. Het is precies deze sprong die essentieel is voor de af te leggen weg. De sprong is noodzakelijk om buiten het metafysische denken te treden waarvandaan de sprong plaatsvindt. Omdat de denkorde die Heidegger anders wil denken door en door bepaald is door de wet van voldoende grond, moet de overgang in het andere wel voorbijgaan aan die grond. Precies dat wordt gedacht in de figuur van de sprong. Wie springt laat de grond achter zich en stelt zich bloot aan een af-grond. Tegelijkertijd is het duidelijk dat de sprong een af-sprong is, weg van het domein van de metafysica. Heidegger benadrukt dat de sprong afhankelijk blijft van het het domein waarvan weg wordt gesprongen, en dat het domein van de metafysica dus niet simpelweg achtergelaten kan worden. Het is juist zo dat wanneer de sprong weg van de grond gemaakt is, het mogelijk wordt de metafysica vanuit een ander licht te zien dat niet meer gedomineerd is door de wet van de toereikende grond. De af te leggen weg naar een ander denken is dus alleen bereikbaar voor wie durft te springen.
In het bevragen van de wet van voldoende grond is de sprong noodzakelijk vanwege de universele claim van de wet van toereikende grond op ons. De sprong stelt ons in staat voorbij te gaan aan de wet zelf, om zo te vragen van waaruit die wet ons toespreekt. Maar aangezien de sprong essentieel grondeloos is en dus een sprong in de afgrond, valt niet te anticiperen op een nieuwe grond. De weg die het denken af moet leggen krijgt daarmee een bijzonder karakter. Om niet terug te vallen in datgene wat Heidegger juist wil herdenken, moet het denken radicaal onderweg blijven. Terwijl het denken onderweg is, wordt de metafysica niet simpelweg herhaald in een nieuw denken, maar kan het denken zich herinneren wat de moeite is van de metafysische traditie om het vanuit dat licht te herdenken.
Wat steeds de moeite waard is volgens Heidegger is de bijzondere vraag naar het zijn. Die vraag is bijzonder omdat het niet vraagt naar een zijnde dat simpelweg aanwezig is en zich aan ons presenteert, maar naar het zijn in licht waarvan het zijnde zich geeft. Het zijn zelf blijft verborgen, maar tegelijkertijd is die verborgenheid niet totaal, want hoe zou iets dan nog een zijnde voor ons kunnen zijn? In ieder zijnde geeft het zijn zich precies in diens verborgenheid. Alhoewel het zijn zich geeft, blijft het wezen van het zijn zelf in nevelen gehuld. Onthullen en verhullen gaan hier samen in één en dezelfde beweging. Wie de sprong gemaakt heeft, kan de geschiedenis van het zijn overzien als een geschiedenis van verhulling en onthulling van het zijn. In Der Satz vom Grund bespreekt Heidegger cruciale momenten in deze geschiedenis die eindigen in de verhulling van de essentiële verhulling zelf. Wanneer het zijn volkomen als aanwezig wordt gedacht -- wanneer dus de verhulling niet meer gedacht wordt, bijvoorbeeld in het absolute bij Hegel -- is er alleen nog maar oog voor wat er is, dat wil zeggen, het zijnde. Het zijn kan zich dan niet meer in zijn verhulling geven en de filosofie, die oorspronkelijk juist over dat zijn wat wilde zeggen, komt tot een einde.
Die geschiedenis van verhullen en onthullen die na de sprong zichtbaar wordt, oftewel de geschiedenis van hoe het zijn zich historisch geeft, noemt Heidegger 'das Geschick des Seins'. 'Geschick' betekent normaliter het lot, maar wordt door Heidegger nadrukkelijk verbonden met meerdere betekenissen van 'schicken' om 'Geschick' met 'Geschichte' te verbinden: zowel met de betekenis van 'verzenden' als 'verdelen', en 'schikken' in een ordening. De geschiedenis van het zijn gaat, in die termen gedacht, over de manier waarop het zijn ons wordt gezonden, verdeeld, en hoe het zich schikt in concrete zijnden, terwijl datgene wat zend, verdeelt, en schikt zichzelf terugtrekt. Wie vanuit het herinnerende denken op een dergelijke manier de metafysica als zijnsgeschiedenis beziet, kan het principe van voldoende grond in een andere tonaliteit horen, zoals dat in Heideggers metaforiek heet, namelijk niet langer als een stelling over louter zijnden, maar als een schikking van het zijn zelf. Vanuit die tonaliteit wordt in de wet van de toereikende grond de stem van het zijn weer gehoord.