Encheiridion: een filosofisch handboekje met stellingen

1) Je moet worden wat je weet. Een theoretische waarheid moet niet alleen verstandelijk begrepen, zij moet ook geleefd worden.

2) Een filosofie van de moderne tijd kan niet meer de verwondering als grondhouding van het denken hanteren, maar moet vanuit schok en verbijstering vertrekken.

3) De filosoof is een timmerman die voortdurend op zijn eigen duimen slaat. Woorden zijn het gereedschap, en zijn teksten moeten functioneren als een magische machine die laat zien wat er achter de woorden schuilt. Maar het lijkt erop dat het gereedschap uiteindelijk louter wordt gebruikt om méér gereedschap te timmeren. Zijn beste hoop is dat, temidden alle scheefgeslagen planken, er een vaag licht sijpelt vanuit één van de vele kieren.

4) Wil men zich een filosoof noemen, dan moet men inzichten uit allerlei tradities, talen en bronnen vruchtbaar kunnen maken voor het eigen denken. Dat wil zeggen, de filosoof schept een wereld zwanger van interne spanning, elk moment bereid om te ontploffen, maar die kan bestaan omdat het minstens de schijn van zeggingskracht heeft.

5) De klassieke filosoof belichaamt het verlangen de sluier te ontsluieren. De inherente crisis van die klassieke opvatting is samengevat in de vraag of het versluierde zinvol benaderd kan worden zonder de sluier. De sluier verhult wellicht niets. Wat toont de sluier in diens verhulling? --- niets.

6) De klassieke filosoof is een muzikant die het liefst maar één lied zou spelen, of sterker nog, één noot, of sterker nog, één aanzet om alles daarin tot uitdrukking te brengen. Zo bezien, zou hij het liefst niets hoeven zeggen om alles te kunnen zeggen, als getuigenis van alle dingen in hun pure potentie. In andere woorden, om op deze manier pogen te spreken, moet in alles wat gezegd wordt het ongezegde herinnerd worden. De filosoof moet een geletterde barbaar, en zijn taal een vreemde taal zijn.

7) Een metafysicus kun je omschrijven als iemand die de eerste beginselen van de werkelijkheid tracht te doorgronden. Welnu, mijn metafysica ontkent dat die beginselen iets 'dieps' blootleggen. Het meest diepe dat er over de werkelijkheid te zeggen valt, is dat deze ongekend vlak is, maar wel bolstaat van spanning, net zoals het water op een tot de rand afgevuld glas bol staat. Alle betekenis is oppervlaktespanning.

8) Wat moet een mens die niet zichzelf kan zijn, maar ook niet iemand anders? --- leren niemand te zijn, of hetzelfde: zijn, dat altijd al hetzelfde en anders is.

9) Het zijn van de dingen is gemeenschappelijk aan al het bestaande en daarmee de meest algemeen mogelijke categorie. Het centrale uitgangspunt van het denken van Heidegger is wellicht het volgende: de algemeenheid van het zijn als categorie betekent geenszins dat wij daarmee ook weten wat zijn als zodanig betekent. In tegenstelling, het is meest obscure in diens verraderlijke vanzelfsprekendheid. En als we eenmaal toegang hebben tot de vraag naar het zijn, komen we in relatie te staan tot zijn als de meest loutere positiviteit... een gift die niets geeft (want zijn 'is' zelf niet of is niet)... Dan stel ik mij de vraag: hoe moeten wij ons als ontvangers van de gift van het zijn denken? Als de afwachtende hoeder van een gebrek aan zijn? En kan dat zonder de mens los te zingen van de grotere natuur, als de enige die kan lijden in de diepste zin van het woord? Het zijn lijden.

10) Slimmigheid is snel, denken is langzaam.

11) De decadentie van de moderne mens is dat die verarmt in diens rijkdom, en rijk is aan verarming.

12) Media zijn een verlenging van menselijke zintuigen, een extreme oprekking in tijd en ruimte, waardoor ik kan zien en horen wat er aan de andere kant van de wereld wordt gezegd. Het verschil met de fundamentele cultuur scheppende uitvinding van het schrift is de mate van onmiddellijkheid. Het schrift is nadrukkelijk iets uit het verleden, dat pas weer tot leven komt met elke lezing en elke interpretatie. Door de onmiddellijkheid van moderne media lijkt het echter alsof geen interpretatie meer nodig is. Wij ervaren zelfs beelden van ver alsof wij er zelf hadden kunnen zijn. Maar deze schijnbare veralgemenisering van de ervaring brengt wellicht ook een fundamenteel trauma met zich mee. Wanneer een groot deel van onze ervaringen media-ervaringen zijn, gefilterd en gevorm, hoe weten we dan nog wat écht ervaren is? En nog gevaarlijker, wanneer we daarover beginnen te denken, leren we dan niet dat geen énkele ervaring een pure ervaring is? En dat de zoektocht naar een authentieke ervaring niet de oplossing, maar het hoogste en meest subtiele symptoom is van onze hedendaagse ervaringsarmoede?

13) De media breiden de reikwijdte van de menselijke zintuiglijkheid uit, maar daarmee ook de reikwijdte van het menselijke lijden. Vanuit de mobiel in mijn broekzak kan de hele wereld op elk moment inbreken, en ben ik verbonden met gebeurtenissen waar ik niet bij ben, maar wel bij had kunnen zijn. Naast alle voordelen, levert dit ook een stille haat op tegen onze eigen lichamelijkheid voor zover die lokaal is. In de wereld van de mediatechnologie ben ik overal en nergens, heb ik een ideaal zelf uitgesmeerd over ontelbare netwerken, en mijn schamele lichaam is slechts hier. Dit is geen unieke slechte eigenschap van media. De biologische technologie van het geheugen, en ook die van het denken, begeesterden ons reeds met zaken die niet 'hier' zijn. Moderne media vergroten dit slechts uit. Als ik gescheiden ben van mijn vriendin door vele kilometers en tijdzones, kan ik toch met haar communiceren, ik kan haar zelfs zien en horen. Maar wat ik eigenlijk ervaar is haar voortdurende gebrek om hier te zijn, en mijn gebrek om daar te zijn. Wij leven naar elkaar toe in een niet bepaalbaar 'midden' waar wij elkaar ontmoeten. De meest onmiddellijke interactie, die van de aanraking of de blik---wat zoveel inhoudt als de meest minimale splitsing tussen jij en ik in de deling van een aanrakingsvlak, van een 'midden'---is zo dun uitgerekt dat het doorzichtig is geworden. Wij kijken dwars door alle informatiesignalen heen die van leven, lijden en liefde berichten.

14) Het leven van de moderne mens is drukker geworden. Leven doen we in de tussentijd.

15) Alle angst, pijn, woede, alle leed moeten wij omarmen als noodzakelijk alleen in zoverre ze uitdrukking zijn van het volle leven. Eenieder die ze ontkent, wilt leven als een verzamelbak van losse en "positieve" indrukken, maar verlangt eigenlijk---zonder dat ooit te beseffen---naar de stille rimpelloze wateren van de dood. In de meest indrukwekkende vrolijkheid en de krachtigste lach klinkt alle lijden door---het uitroepen van een overwinning zonder ooit te vergeten wat de offers waren.

16) De duizeling die iemand met hoogtevrees, zoals ikzelf, ervaart, is fundamenteel niet een angst voor de hoogte of diepte, maar veeleer een angst voor de eigen geest en diens mogelijkheden: de plotselinge schrik dat je had kunnen springen. Zo ook als de trein voorbij raast op het perron en je een lichte zuiging denkt te voelen, en je je afvraagt, met een zekere nieuwsgierigheid waar je van schrikt, niet alleen of je kan, maar of je ook verlangt meegezogen te worden.

17) Ik vermoed dat de volgende banaliteit de kern van de mystiek raakt: de dingen zijn wat ze zijn.

18) Wanneer sommige denkers de wetten van de logica oprekken, waarom doen ze dat? Blijkbaar is er een ontologische noodzaak daartoe om een hoogst eigenaardige evaring tot uitdrukking te brengen.