Spinoza - Korte Verhandeling over God, de Mens en zijn Geluk

Dit is in eerste instantie een transcript van notities van een filosofiecollege, gegeven in mijn derde jaar door Herman Westerink (dus op moment van schrijven zeven jaar geleden).

Historische inbedding

De historische context van dit verhaal: 17e eeuw, dominant rationalisme in de filosofie, begin van de Verlichting, [pr...r;onleesbaar], brede belangstelling.

Spinoza bouwt voort en reageert op Descartes, in het bijzonder op de volgende punten:

  • de godsleer van Descartes
  • de passies van de ziel
    • wat Descartes schrijft aan het einde van zijn leven (zijn laatste tekst zelfs)
    • waarin we een nuancering van Descartes dualistische systeem kunnen vinden
    • en dat als voorafschaduwing kan gelden van Spinoza's uiteenzetting over de passies in een monistisch systeem.

Korte bio Spinoza:

  • Spinoza gaat naar de Latijnse school in Amsterdam, dat destijds overwegen Katholiek was
  • Spinoza was daar student bij Franciscus van den Enden, die onderwees over politieke vrijheid en democratie
  • Een relevante Christelijke vrijzinnige stroming waren de Rijnsberger Collegianten [ uit notities is me het verband niet meer duidelijk ]
  • Spinoza leefde in Den Haag, met als sleutelmoment de lynching van Johan de Witt.

Sleutelmomenten:

1665: Verbanning uit de Synagoge van de liberale joodse gemeenschap in Amsterdam, veelal van Portugese en Spaanse afkomst. De transitie van Baruch (Hebreeuws) naar Benedictus (Christelijk).

1672: De ondergang van de Republiek en Johan de Witt en aanstelling van Willem III van Oranje als stadhouder; het maken van ontwerpen voor een theocratische staat o.i.v. een protestantse fractie. Spinoza was juist een groot voorstander van de Republiek en diens tolerantie t.o.v. verschillende religies.

De Ethica wordt soms voorgesteld als een zelfstandig systeem van een eenzaam genie. Dit beeld klopt echter niet. Spinoza heeft een vooropleiding genoten en reageert in de Ethica duidelijk op de huidige religieuze context. De Ethica is daarmee wel degelijk ingebed in diens historische context en dus niet zomaar een "zelfstandig" systeem. Het is weliswaar zo dat zowel Spinoza en Descartes in hun zoektocht naar een nieuw fundament voor het menselijk kennen kritiek leveren op religie, maar dit betekent geen simpele ontsnapping religie. Zij voegen zich wel degelijk in het religieuze vertoog van hun tijd in.

Spinoza is een obscuur denker gebleven tot zijn filosofische herontdekking eind 18e eeuw door Friedrich Heinrich Jacobi, die ironisch genoeg juist een anti Spinozist was. Dit was het startschot van een voortgaande discussie of zelfs pantheïsme-strijd: Is Spinoza nou een pantheist of niet?

Van Wikipedia; blijkbaar leverde Friedrich Heinrich Jacobi een kritiek op Kant (met als verwijt dat het uitliep op Spinozisme) die juist de interesse wekte van een bestudering van Spinoza in relatie tot Kant:

Historisch gezien had dit werk niet het gevolg dat Kant verworpen werd, zoals Jacobi beoogde, maar zorgde eerder voor een heropleving van de studie naar het werk van Baruch Spinoza (en diens verhouding tot Kant), die van cruciaal belang was voor de verdere ontwikkeling van het Duits idealisme. Deze hele controverse staat bekend als de pantheïsmestrijd (pantheismusstreit).

Spinoza werd hier in de context gelezen van Fichte, Schelling, Schleiermacher. Spinoza & hermeneutiek.

Er is (veel) later ook in de Franse filosofie veel belangstelling voor Spinoza. In het bijzonder is Jacques Lacan beïnvloedt door Spinoza, en daarna ook Deleuze, die een hele monografie over Spinoza schrijft.

Descartes en de meditaties

Descartes schreef Meditaties en niet het meer gebruikelijke "vertoog" of "traktaat", met als oorspronkelijke (onder)titel "Over het bestaan van God en de onsterfelijkheid van de ziel." De latere Franse vertaling werd Méditations Métaphysiques.

Descartes was geschoold bij de Jezuïeten, die wel een traditie van meditaties hadden en waarvan hij enkele eigenschappen overnam:

  • Nadruk op het individuele beleven van meditatie
  • Het opschorten van het overbodige
  • Actieve toewijding op het proces van mediteren
  • Discipline van opeenvolging meditatie: de Jezuïeten hebben zes meditaties in de week en Descartes' boek heeft er ook zes.
  • Continuïteit en herhaling van meditatie

Dit is wederom een bevestiging dat Descartes wel degelijk is ingebed in de religieuze cultuur van zijn tijd, alsook in de metafysica en bijbehorende terminologie:

  • het substantiebegrip van Aristoteles
  • aandacht voor godsbewijzen (ontologisch, kosmologisch), hoofdzakelijk van Thomas v. Aquino

Het kosmologisch godsbewijs bijv. herleidt God ofwel als causa prima (eerste oorzaak) en/of causa finalis (doeloorzaak).

Malebranche's occasionalisme is ook een relevante context.

Het substantiebegrip van Spinoza kan bij Descartes' al gevonden worden in een klein tekstje: [welke dan?]

TODO Colleges 2-5 over Descartes en Malebranche

Deze colleges behandelen Descartes meditaties, de passies van de ziel, en Malebranche, als relevante achtergrond om Spinoza goed te kunnen begrijpen.

Begin:

...

Het lichaam kan gezien worden als een compositie, die dus ook gedecomponerd kan worden. Alles wat samengesteld is, heeft een begin en een eind.

De ziel daarentegen is ondeelbaar en kan niet begrensd worden; dat geeft meteen de onsterfelijkheid van de ziel te denken.

T.B.C.

De Korte Verhandeling

De Korte Verhandeling over God, de Mens en zijn Geluk (vanaf nu: KV) kan gelezen worden als een proto-Ethica. De KV hanteert nog veel religieuze termen, die in de Ethica een minder prominente rol zijn gaan spelen, d.w.z. het is niet dat ze niet meer relevant zijn, maar ze zijn uit het taalgebruik gezuiverd. Perfectie en volmaaktheid worden bijvoorbeeld door Spinoza steeds verwoord in termen van oorzaak en gevolg.

Spinoza's rationalisme uit zich in de Ethica ook qua vorm in de geometrische methode van een systeem dat zo lost lijkt te zijn van alles, dat het welhaast ahistorisch is.

De ethiek bij Spinoza is geen aparte leer met voorschriften, maar ligt opgesloten in de godsleer en antropologie, en de verhouding daartussen.

Spinoza en Descartes hebben weliswaar het uitgangspunt gemeen dat het denken niet op traditie moet leunen, maar op eigen kracht en rede (en dat past bij wat Verlichting heet); zij verschillen in de invulling daarvan: bij Descartes begint dat denken bij het cogito, en bij Spinoza bij God. Bij Descartes wordt God afgeleid vanuit het idee van God als een instrument in zijn denkproject dat aanvangt bij een vrije wilsact. Voor Spinoza waren dit zwakheden.

Spinoza neemt afstand van Descartes' antropocentrisme en in het algemeen neemt afstand van antropomorfisme van God.

In de Renaissance betekende de ontdekking van het centrale perspectief een heropleving van de geometrie. De geometrie krijgt betekenis als iets waarmee je inzicht krijgt in de werkelijkheid door het verschaffen van een centraal perspectief waarin je de werkelijkheid waarheidsgetrouw kunt afbeelden.

De geometrie wordt daarmee ook in zekere zin één van Spinoza's wapens tegen het antropomorfisme van God: het centrale perspectief gaat voorbij aan het eenzijdige perspectief van de mens en geeft een blik op de dingen vanuit het perspectief van God.

Substantie, attribuut, propria

Wiki

Spinoza maakt een onderscheid tussen attribuut en propria De propria zijn eigenschap die je aan God toe kunt schrijven; voorbeelden zijn dan ook de eigenschappen die in de Christelijke traditie aan God werden toegewezen, zoals alwetendheid of almachtigheid.

Wij zijn nu misschien in ons hedendaagse taalgebruik geneigd "attribuut" ook als een eigenschap te interpreteren, maar bij Spinoza betekende dit een wezenstrek: een perspectief waarin de substantie perfect wordt uitgedrukt. Een substantie is dus nadrukkelijk niet een optelling van attributen. Elk attribuut is een expressie van de substantie.

De kern van de zaak in de eerste paragrafen van de KV is bewijzen dat er maar één substantie is. Spinoza beroept zich niet op kosmologische of teleologische elementen in zijn Godsbewijzen, maar puur op ontologische. De conclusie van dit verhaal is dat zowel materieel als qua denken (de twee attributen die Spinoza onderscheidt) er niets buiten de substantie kan bestaan.

Vraag: hoe moeten we precies de verhouding denken tussen substanties en diens attributen?

p.27: Is het een kwestie van scheppen?

Scheppen doet essentie en existentie tegelijk ontstaan.

Genereren daarentegen brengt alleen existentie voort vanuit een essentie.

Spinoza denkt de relatie tussen substantie en attributen niet in termen van schepping, want kan in zijn leer geen niets zijn (of niet-zijn...) van waaruit schepping plaats kan vinden. Dit is een direct conflict met de Christelijke leer van creatio ex nihilis.

par.19, p.35-37: Is materie een categorie die toepasbaar is op een ondeelbare substantie? Want materie zou deelbaar zijn. Uitgebreidheid is een attribuut en expressie van de substantie. Hoe is materie een expressie van de substantie zonder er geheel mee samen te vallen? Waarin bestaat het verschil tussen attribuut en substantie als een attribuut een volkomen expressie is?

Spinoza wil voorkomen dat wanneer je alle deelbare dingen optelt, dat je dan de substantie zou bereiken. Dat laatste zou impliceren dat de substantie deelbaar is, maar Spinoza's kernpunt is dat de substantie één is.

Het taalgebruik van de expressie herbergt hier dus een grote spanning. De substantie is alles, maar tegelijkertijd moeten diens expressies er toch op een of andere manier van onderscheiden blijven.

KV 1.3-1.6

De substantie wordt gezien als drager, als onderstaand, grond.

Spinoza: substantie is waar alles uit voortkomt en in participeert.

Voor Spinoza is God kenbaar omdat zijn wezen zich volkomen en volmaakt uitdrukt in een attribuut. Tegelijkertijd is er een oneindig kwalitatief verschil tussen de substantie en diens modi (waarvan er meerdere zijn), waardoor onze kennis van God radicaal onvolledig is. Nog zo'n bijzondere spanning dus: onze kennis van God is adequaat voor zover zijn wezen volkomen en volmaakt is in diens attributen (waarvan denken er een is), terwijl tegelijk het denken als attribuut maar één van de velen is en in die zin dus onvolledig (d.w.z. slechts één mogelijk perspectief).

Propria van God, keuzevrijheid, contingentie

De propria zeggen wat over God, maar zijn volgens Spinoza niet accuraat.

Spinoza erkent een werkoorzaak, een oorzaak uit zichzelf. Cf. 55/56 Ethica.

Spinoza erkent nadrukkelijk niet een doeloorzaak, d.w.z. dat om een zaak te begrijpen we diens (intrinsieke) doelmatigheid moeten kennen. Een goed voorbeeld is het calvinistische idee dat de schepping er is om zich uiteindelijk te laten verheerlijken.

Zo'n doeloorzaak zou voor Spinoza betekenen dat God iets ontbeert en verlangt, wat in zijn denken onmogelijk is.

Ook heeft God geen keuzevrijheid. Dit type vrijheid noemt Spinoza helemaal niet in deze context, waarschijnlijk omdat het idee van keuze impliceert dat de wereld anders had kunnen zijn.

Maar deze wereld is een expressie van God. God kan alleen deze wereld "uitdrukken" (of anders: deze wereld is een uitdrukking van God) en dusdanig komt het concept van een alternatieve wereld nergens om te hoek kijken.

Bij Spinoza heeft het idee van predestinatie niets met goed en kwaad te maken, maar eigenlijk alleen met de negatie van toeval.

TODO

Notitieboek kwam tot einde; in welke notitieboek heb ik het vervolg van de cursus opgeschreven, of was dit het einde al?